Vrouwelijk naakt in de beeldende kunst

Één van de meest afgebeelde thema's in de beeldende kunst is het vrouwelijk naakt. Voor ons lijkt dat op dit moment misschien heel vanzelfsprekend, maar dat is in heel veel periodes in de geschiedenis niet zo geweest. Uit de manier van afbeelden in de loop der eeuwen kunnen we veel afleiden, het vormt als het ware een moralistische spiegel van de tijd. Hoe waren de normen en waarden in een bepaalde periode, wat is de symbolische functie ervan en werd het afbeelden van een naakte vrouw wel echt geaccepteerd?

In deze cursus maken we aan de hand van het vrouwelijk naakt een spannende reis door de gehele kunstgeschiedenis. Hierbij zullen diverse tijdsperioden en talloze iconische meesterwerken behandeld worden ( Venus van Willendorf, werken van Botticelli,Titiaan, Rembrandt, Rubens, Isaac Israëls, Bonnard,  Lucian Freud, en vele anderen....).

Beginnend bij de prehistorie (Venusbeeldjes) vervolgen we onze weg via de middeleeuwen (heksenvervolgingen), renaissance, de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw naar het heden, anno 2020.


Data, tijden en kosten

Plaats: Podium Sterrenstof, Kulturhus Borne op woensdag 28 oktober,4,11 en 18 november van 19.00 uur tot 21.30 uur

Kosten: 75 euro, inclusief koffie/thee, documentatie en lesmateriaal

Bij de cursus wordt een uitgebreide reader met de lesstof geleverd.

Docent: kunsthistorica Miranda Nieuwenhuis Hoektra

PARELS UIT DE KUNST in samenwerking met het Kulturhus Borne

AANMELDINGEN LOPEN RECHTSTREEKS VIA DE DOCENT: mirandanieuwenhuis@live.nl

 

Uitgebreide informatie over de cursus
We beginnen bij de prehistorie, waar  het vrouwelijk naakt  voor het allereerst werd uitgebeeld in de vorm van  Venusfigurines. Er zijn veel van dit soort beeldjes gevonden en hoewel de precieze betekenis discutabel blijft, worden ze over het algemeen als vruchtbaarheidssymbolen gezien. Voor de prehistorische mens waren dit soort kunstuitingen de allereerste vormen van communicatie. In de eerste les zal ik dieper ingaan op de verschillende soorten Venusfiguren, en de betekenis ervan.

Tijdens de klassieke oudheid is er voor het eerst een  gestandaardiseerd vrouwelijk schoonheidsideaal ontstaan. De Aphrodite van Knidos (ca.360 v. Chr) van de beroemde beeldhouwer Praxiteles (395-330 v.Chr.) is één van de meest gekopieerde beelden uit deze periode, en geldt tot op de dag van vandaag als een iconisch meesterwerk. We zien dat de beeldhouwkunst in deze periode, het hoogtepunt van de klassieke Griekse en Romeinse tijd (tussen 500 en 300 v. Chr.) belangrijke veranderingen ondergaat, onder andere de anatomisch correcte weergave van het lichaam met meer dynamiek en emoties. Opvallend is dat er aanvankelijk alleen mannelijke naakten werden uitgebeeld,  het heroïsch naakt genoemd, pas relatief laat in deze tijd werd het vrouwelijk naakt afgebeeld.

Tijdens de middeleeuwen (grofweg de periode tussen 500 en 1400 na Chr.) is het leven doordrongen van het Christelijk geloof en alle beeldende kunst is daaraan gewijd. Vrouwen hadden vaak weinig zeggingskracht en mochten een tijdlang geen functie vervullen in de kerk. Aangezien de geschriften vaak door mannen werden geschreven ontstond er een zeer gekleurd vrouwbeeld, dat of heel goed of zeer negatief was. Kuisheid en bescheidenheid waren de hoogste goederen die een vrouw kon bezitten. De afbeeldingen van het vrouwelijk naakt zijn sporadisch te vinden in deze religieuze tijd, en dan alleen in de vorm van verleidster of slechte vrouw.

Uit dit negatieve vrouwbeeld ontstond een heuse vrouwenhaat in de late middeleeuwen. Diverse kerkvaders erkenden het bestaan van de duivel, die via verleidingstactieken van de vrouw zijn werk kon doen, het was dus zaak (in ieder geval voor de man) dat men vrouwen zoveel mogelijk moest ontlopen. Als voortvloeisel van deze haat, angst en wantrouwen tegenover de vrouw en haar lichaam en in combinatie met de roerige economische en politieke tijden ontstonden de heksenvervolgingen. Deze vonden plaats tussen 1450 en 1750, en het hoogtepunt hiervan in West-Europa was tussen 1550 en 1650, waarbij tussen de 40 en 50.000 mensen zijn omgekomen. Tijdens de cursus zullen we hier uitgebreid aandacht aan besteden, en gaan kijken naar de prachtige afbeeldingen van onder andere Hans Baldung Grien en Albrecht Dürer.

Maar dan komt gelukkig de renaissance, de naam zegt het al, de wedergeboorte van de klassieke oudheid. Na een lange verbanning van het vrouwelijk naakt in de middeleeuwen en de christelijke kunst, werden er nu weer naakte dames afgebeeld, wel allemaal onder de noemer mythologische of religieuze voorstellingen natuurlijk. Vele afgebeelde Venussen werden in opdracht gemaakt en waren voor privégebruik in de slaapkamers bedoeld. We zullen wat meesterwerken uit deze periode (Botticelli, Giorgione, Titiaan, da Vinci) onder de loep gaan nemen, en zien dat het vrouwbeeld in deze periode heel wat positiever was dan in de voorafgaande periode.

Als we het hebben over het vrouwelijk naakt in de beeldende kunst, denken we natuurlijk meteen aan de mollige naakten van Rembrandt en Rubens.   Rembrandt (1606-1669) was één van de kunstenaars die het vrouwelijk naakt op een geheel andere wijze ging afbeelden, naast zijn realistische manier van weergeven liet hij de mythologische of religieuze setting steeds meer los. We kijken dus nu naar “echte” vrouwen van vlees en bloed, zo uit het alledaagse leven. Dit was zeer revolutionair in de zeventiende eeuw.  Tijdens de cursus zal ik uitgebreid aandacht besteden aan het werk van Rubens en Rembrandt .

Opnieuw aan de hand van vele beroemde schilders (  David, Gericault, Ary Scheffer, Alma Tadema, Rossetti) doorlopen we de achttiende en negentiende eeuw, waarbij zowel Engeland als Frankrijk aan bod komen. In de loop van de negentiende eeuw kwam er steeds meer vraag naar naaktmodellen, de status van naaktmodel was in Frankrijk veel meer geaccepteerd dan in Nederland, waar juist in de eerste helft van deze eeuw weer strenge regels golden. Deze werden in de tweede helft weer meer versoepeld, en we zien dan dat er meer nadruk op het realisme van het vrouwelijk naakt kwam te liggen. Met name de schilder George Hendrik Breitner was echt een baanbreker voor de ongedwongen manier van afbeelden van het vrouwelijk naakt, hij was tevens een pionier in de fotografie, en maakte foto's van zijn modellen die niet alleen als zelfstandige kunstwerken gelden, maar ook als voorbeeld voor zijn schilderijen dienden.

Isaac Israëls was een goede vriend van Breitner en heeft zich zijn leven lang met het vrouwelijk naakt als thema bezig gehouden. Zijn naakten hebben een intieme, bijna Franse uitstraling. Bij beide kunstenaars zien we dat het puur gaat om het afbeelden van het naakt op zich. Rond 1900 wordt het afbeelden van het vrouwelijk naakt een geaccepteerd thema in de beeldende kunst. We zien veel vrouwelijke naakten in huiselijke setting weergegeven, zoals bijvoorbeeld bij de werken van Pierre Bonnard, waarbij opvallend is dat er een soort dromerige fantasiewereld wordt gecreëerd.

Aangekomen in de twintigste eeuw zien we een explosie van het vrouwelijk naakt in de kunst. De tweede feministische golf in de jaren 60 en 70 gaven het startschot voor de feministische kunstenaars om zichzelf naakt te gaan presenteren. Hiermee wilden zij aandacht voor de ondergeschikte rol die de vrouw eeuwenlang heeft ingenomen in de maatschappij, en hoe kan dat beter dan op te vallen met het naakte lichaam? We besteden aandacht aan een aantal feministische  en body-art kunstenaars als Mary Beth Edelson, Hannah Wilke , Marina Abramovic.

Ter afsluiting van deze cursus wil ik aandacht besteden aan het bijzondere werk van twee kunstenaars, Maria Lassnig en Lucian Freud. Freuds schilderijen kan men het beste omschrijven als neo-realistisch, waarbij de aandacht gericht is op de minder mooie kanten van het menselijk lichaam. Zijn naakten stralen eenzaamheid en afstoting uit, maar blijven je fascineren door de rauwe schilderstijl.

De opvallende werken van Maria Lassnig geven een soort verslag van haar lichaamsbewustzijn, en zijn een goed voorbeeld van het introspectieve kunstklimaat van onze tijd.


Informatie

18+
Op woensdag van 19:00-21:30 uur
Kosten: € 75,00
Duur: 4 lessen
Locatie: Podium Sterrenstof
Docent: Miranda Nieuwenhuis
Start: 28 oktober 2020

Aanmelden